Nguyễn-Xuân Nghĩa
Đại hội của hai đảng Cộng Hòa và Dân Chủ đã kết thúc tương đối
mỹ mãn vì không có cảnh tương tàn giữa hội trường như nhiều người lo sợ. Đây là
nhận xét lạc quan nhất. Sau đây là những sự thật phũ phàng.
Quả thật là các ứng cử viên được đại biểu của đảng tấn phong
đều dọa cử tri rằng nếu không bầu cho liên danh chúng tôi thì nước Mỹ sẽ nguy
khốn, và ai bầu cho phía bên kia là thiếu hiểu biết. Nhưng đấy chỉ là chính trị
lẽ thường của nhiệt tình dân chủ, bốn năm lại thấy chửi nhau một lần! Chuyện bất
thường lần này là hai đảng lại chọn hai người đáng ghét nhất.
Điều ấy giải thích phản ứng “đảo phiếu cho bõ ghét”: dù chẳng
ưa gì phụ nữ khét tiếng gian trá từ mấy chục năm qua, người ta vẫn nên dồn phiếu
bên Dân Chủ thì mới tránh được Donald Trump khật khùng. Hoặc là nên bầu cho
“The Donald” dễ ghét để “con ong chúa” Hillary còn đáng sợ hơn sẽ mất hy vọng
trở lại làm tổ trong Tòa Bạch Ốc! Phũ phàng.
Chuyện bất thường kia là trong nội bộ từng đảng và trên bình
diện toàn quốc, hai chính khách thụ ủy liên danh đều ghét nhau ra mặt! Không phụ
lòng các cảm tình viên, tỷ phú Donald Trump phát biểu sống sượng về mọi diễn giả
bên đảng Dân Chủ, nhưng danh bất hư truyền, cựu ngoại trưởng Hillary Clinton
thì tránh nói về thành tích không có, hoặc đáng nghi ngờ, của mình mà dành bài
diễn văn để đả kích đối phương.
Mấy chi tiết ly kỳ ấy về cuộc tranh cử năm nay thì các bình
luận gia đã bàn từ cả tuần rồi.
Nội dung bài viết kỳ này của mục “Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài”
nói về điều ít ai chú ý mà nên lo ngại là cả hai đảng đều thống nhất ý kiến về
cùng một chuyện: chống tự do mậu dịch. Nhìn sâu xa hơn vậy – sau khi liếc qua
việc Anh Quốc đòi ra khỏi Liên hiệp Âu Châu – ta có thể thấy ra một mối nguy
khác là trật tự kinh tế của thế giới đang rung chuyển.
Đảng Dân Chủ bị phân hóa nặng, vì vậy trong khi Hillary nhất
thời lui về chủ trương bảo hộ mậu dịch để kiếm phiếu rồi sẽ đổi ý thì nhiều đảng
viên quá thất vọng với kinh tế thị trường lại đòi lui về xã hội chủ nghĩa: Nghị
sĩ Bernie Sanders đã châm ngòi cho một cuộc cách mạng! Đảng Cộng Hòa thì chẳng
bắt kịp phản ứng của quần chúng nên các ứng cử viên sáng giá nhất đều thất cử từ
vòng sơ bộ, rồi nhiều người giận lẫy không thèm dự đại hội. Họ không ngờ là cử
tri bất mãn đến như vậy. Còn Donald Trump bắt mạch được tâm lý đó nên ôm trọn
gói bằng thói mị dân gọi là “đại chúng.”
Nhìn từ bên ngoài thì sự thể còn có thể nguy kịch hơn.
Đó là cái kiềng ba chân đã tạo nên sức mạnh kinh tế của Hoa
Kỳ đang lung lay. Ba cái chân đó là 1) tiến trình toàn cầu hóa; 2) chủ quyền của
quốc gia, và 3) lý tưởng dân chủ của người dân bên trong từng quốc gia. Muốn hiểu
ra thì xin nhìn lại bối cảnh đã.
Sau khi Liên Bang Xô Viết tan rã, nhiều người lạc quan nói đến
sự cáo chung của lịch sử vừa báo hiệu một kỷ nguyên mới của toàn cầu: các nước
đều ngả theo kinh tế thị trường và áp dụng nguyên tắc dân chủ cho thịnh vượng
và hòa bình của nhân loại. Kết quả là “hiện tượng kinh tế nhất thể hóa,” khi
các doanh nghiệp vượt khỏi biên cương chính trị của từng quốc gia mà hợp tác với
nhau trong một chuỗi cung ứng mở rộng để sản xuất nhiều của cải hơn với giá rẻ
hơn. Kết quả sau cùng là về dài thì mọi người đều có lợi. Đấy là lý luận phổ biến
kể từ năm 1992, được thực tế kiểm chứng với sự tham gia tích cực của Trung Quốc
sau vụ thảm sát Thiên An Môn và sự hình thành của Liên Âu năm 1994.
Thế rồi sự thật lại chẳng như vậy – mà còn hơn vậy.
Các quốc gia không chỉ hội nhập hệ thống sản xuất hàng chế
biến làm nhiều ngành chế biến hay vận tải hàng hóa bị đảo lộn trong nước, mà
còn tràn qua khu vực sản xuất dịch vụ, là mặt hàng vô hình đòi hỏi trình độ sản
xuất tinh vi hơn. Độ gia tốc thúc đẩy hiện tượng đó là cuộc cách mạng tín học,
nền kinh tế tri thức và tổ chức kinh doanh tân kỳ đã xóa biên cương quá lẹ và hội
nhập quá nhanh khiến nhiều thành phần lao động dù ở xứ tiên tiến cũng theo
không kịp.
Nhiều người thấy cái tương lai huy hoàng của toàn cầu hóa được
phân phối không đều. Họ hụt hơi, muốn kiếm ra việc thì phải chịu lương thấp
hơn, họ bất mãn vì mức sống bị tụt hậu trong khi thiểu số ưu tú trên doanh trường
và chính trường vẫn cứ ngợi ca tự do mậu dịch và hội nhập kinh tế. Thành phần
thua thiệt này kêu gọi nhau xóa bỏ trật tự hình thành từ 70 năm nay vì cho rằng
toàn cầu hóa là sự bất công.
Họ kịch liệt đả kích sự toa rập giữa doanh giới với các
chính khách nhà nghề. Họ chối bỏ giá trị của các hiệp ước tự do thương mại, họ
đề cao chủ quyền của quốc gia như sức mạnh chống các thế lực mờ ám mà vô hình ở
một cõi xa xôi nào đó. Dùng đòn bẩy dân chủ là quyền bỏ phiếu, họ chọn người
lên tiếng. Vì vậy, Donald Trump được lòng nhiều người thất thế khi đề cao quyền
lợi tối thượng của nước Mỹ. Bernie Sanders thì kêu gọi xây dựng xã hội chủ
nghĩa với lập luận thật ra là chống tư bản chủ nghĩa và kinh tế thị trường làm
cho lãnh đạo của đảng Dân Chủ phải ngầm ra đòn triệt hạ ngay trước đại hội đảng.
Và sau khi cổ vũ tự do thương mại với tư cách ngoại trưởng,
Hillary Clinton không chặn nổi làn sóng chống đối nên cũng đảo ngược lập trường
mà đòi xét lại Hiệp Ước Xuyên Thái Bình Dương TPP do Tổng Thống Barack Obama
thúc đẩy như một thành tích của mình. Điều ấy mới giải thích vì sao ban tranh cử
của hai đảng Cộng Hòa và Dân Chủ lại có sự nhất trí ngược ngạo: hai chính đảng
lớn đang cùng chống toàn cầu hóa.
Căn cứ trên thói quen của chính trường Mỹ, chúng ta có thể lạc
quan nghĩ rằng sau khi say đòn tranh cử, liên danh đắc cử sẽ lại tìm về chủ
trương đã làm nên sức mạnh kinh tế của Hoa Kỳ.Đó là phát huy tự do thương mại
và hội nhập kinh tế, với Hoa Kỳ vẫn giữ ưu thế hiển nhiên hơn nhiều quốc gia.
Nhưng biết đâu chừng, lần này sự thể sẽ khác vì nước Mỹ đã tiến quá nhanh khiến
dân Mỹ chóng mặt?
Câu hỏi kế tiếp là nếu sự tình quả thật ảm đạm như vậy thì
những gì có thể xảy ra?
Giả thuyết lạc quan nhất là Hoa Kỳ vẫn lao tới và cố đạt hai
mục tiêu là giữ được hai trong ba chân của cái kiềng, là tăng cường toàn cầu
hóa, nhưng với sức mạnh của quy tắc dân chủ. Giả thuyết ấy có nghĩa là các nước
tiến lên thể chế xin tạm gọi là liên bang toàn cầu. Đây là điều không tưởng vì
Liên Âu mới chỉ mong tiến tới thể chế liên bang như Hoa Kỳ, có một chính quyền
thống nhất mà vẫn tôn trọng quyền dân chủ của từng tiểu bang, nhưng chưa xong
thì đã rã. Vương Quốc Anh vừa ra khỏi ảo tưởng đó. Còn dân Mỹ thì chẳng khi nào
trao cho một cơ chế quốc tế cái quyền quyết định về cuộc sống của họ.
Giả thuyết thứ hai là Hoa Kỳ vẫn tiến tới toàn cầu hóa và
tăng cường bảo vệ chủ quyền quốc gia, nhưng phần nào hy sinh nguyên tắc dân chủ
khi yêu cầu người dân chấp nhận những quy định do chính quyền đã thỏa thuận với
các nước khác. Hiệp Ước TPP có cả ngàn quy định như vậy và bị nhiều người Mỹ
đòi xét lại khiến các chính khách ra tranh cử chức vụ Dân biểu hay Nghị sĩ đều
chột dạ. Hillary Clinton và Donald Trump không thể thuyết phục cử tri nuốt đắng
và giả thuyết này có xác suất khá thấp.
Còn lại? Giả thuyết thứ ba dung hợp được hai yêu cầu là vừa
bảo vệ được chủ quyền quốc gia vừa tôn trọng nguyên tắc dân chủ. Tức là trào lưu
toàn cầu hóa bị đẩy lui và vì động lực quốc gia dân tộc, tranh chấp kinh tế dễ
bùng nổ giữa các nước. Nếu đây là kịch bản xảy ra trong vài năm tới thì lịch sử
sẽ ngợi ca giá trị tiên báo của cuộc tranh cử tổng thống năm nay tại Hoa Kỳ. Có
cái gì đó rất hợp lý mà đáng sợ về nước Mỹ.
Kỳ sau, chúng ta nên nhìn lại chuyện đáng ngại này, từ giác
độ “kinh tế cũng là chính trị…”
Nguồn:
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét