Rất nhiều người phương tây tôi quen coi Nhật bản là dân tộc thượng đẳng duy nhất ở châu Á. Và có lẽ người Việt chúng ta cũng cảm thấy ngưỡng mộ họ về kỷ luật, sự tinh tế, văn minh hơn hẳn đám Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Việt nam lộn xộn, bừa bãi, và thô lỗ. Người Nhật có 27 giải Nobel, bao gồm cả khoa học kỹ thuật và văn chương, nhiều nhất châu Á. Nhật bản cũng là nơi sản sinh ra các học thuyết quản trị Z, 5S, Kaizen khiến cả thế giới bắt chước. Đặc biệt, Nhật bản là quốc gia châu Á tự chuyển đổi thể chế theo phương tây sớm nhất, từ cách đây 150 năm, mà không cần quốc gia phương tây nào khai hóa văn minh cho họ.
Vì sao người Nhật làm được như vậy. Tôi nghĩ chủ yếu là vì sự coi trọng danh dự của họ. Một dân tộc tôn vinh seppuku (tự mổ bụng, lấy cái chết để rửa nhục theo kiểu Samurai), khiến cho tiền tài, địa vị, quyền lực nhiều khi không quan trọng bằng danh dự. Chính vì vậy, trước mối nguy cơ bị phương tây đe dọa, cả nhà vua lẫn quần thần sẵn sàng làm tất cả vì lợi ích quốc gia, thay vì chỉ bảo vệ quyền lực của vương quyền hay phe cánh. Đến thời Thiên hoàng Minh trị, seppuku mới chính thức bị luật pháp bãi bỏ, nhưng nhiều người Nhật vẫn thực hành đến tận bây giờ. Điều rất hay là truyền thống trọng danh dự của Nhật bản không mâu thuẫn gì với việc phát triển kinh doanh. Từ thời Thiên Hoàng Minh trị, các zaibatsu của Nhật chính là các tập đoàn kinh tế nổi tiếng (thậm chí một số tồn tại đến tận bây giờ như là Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo) đã làm nên sự thần kì Nhật bản, và là mô hình để các chaebol của Hàn quốc sau này học tập. Ở châu Âu và châu Mỹ, ngoài truyền thống tranh biện triết học, truyền thống đấu súng vì danh dự có từ thời phục hưng cũng góp phần làm nên văn minh phương tây.
Huỳnh Thế Du nói rằng các chiến thắng ngoại xâm của ông cha ta trước đây là do khát vọng chiến thắng. Tôi nghĩ từ “khát vọng” chỉ gắn với những chiến thắng thanh khiết. Một người lương thiện không thể vì khát vọng chiến thắng mà bắn chết người. Quyết tâm tiêu diệt ngoại xâm chỉ có thể là do nỗi nhục và sự căm ghét. Nhục vì mất nước, căm ghét vì dân không có tự do độc lập. Người dân cũng có thể bắn chết công an khi căm ghét đến uất ức, chẳng hạn vụ Đoàn Văn Vươn. Nước Nhật trỗi dậy sau chiến tranh là vì thua trận, danh dự của dân tộc bị sỉ nhục.
Trinh Huu Long thắc mắc sao bây giờ ít người dám công khai đấu tranh thế. Số lượng ít hơn thời trước 1975 rất nhiều. Tôi nghĩ lý do quan trọng nhất là vì ngày nay không có nhiều quyền dân sự (biểu tình, bãi khóa, tự do báo chí) như thời Pháp thuộc hay thời VNCH. Nếu không, tôi tin chắc rằng không hề kém. Một lý do khác quan trọng nữa là người dân không căm ghét, không coi mấy người tàn phá quốc gia như kẻ thù. Mặc dù thời 1945, dân VN phải chống giặc đói, giặc dốt, thì bây giờ tất cả những kẻ nào thực hiện chính sách ngu dân cũng phải coi là giặc.
Thế nên điều quan trọng bây giờ, tôi nghĩ là phải giáo dục về danh dự, nỗi nhục và sự căm ghét. Ai làm việc đó? Trước tiên là các thầy cô giáo, các giảng viên đại học, và sau đó là tất cả những người khác trong xã hội.
Ngày xưa thời tôi đi học có một ông thầy dạy tiếng Anh mở lớp dạy tư rất giỏi nhưng rất kỳ quặc. Mỗi buổi học ông ấy chỉ dạy một nửa thời gian, một nửa còn lại là để nói xấu chế độ. Hiện giờ tôi biết cũng có một số thày cô thể hiện sự chán chường, thất vọng, tương lai vô định. Những người đấy đều rất có tâm. Nhưng tôi nghĩ làm như vậy là chưa đủ. Dĩ nhiên trong lớp học, chúng ta không thể khuyên sinh viên đọc báo lề trái nhưng hoàn toàn có thể nói về những vụ bê bối trên các báo chí chính thống, và khuyên sinh viên tìm đọc nhiều nguồn tài liệu khác nhau để bổ sung hiểu biết. Chúng ta cũng thể nói về tầm quan trọng của danh dự của người Nhật, về giặc đói, giặc dốt, về thế nào đáng được coi là giặc. Đây không phải là việc của riêng các thầy cô giáo các ngành KHXH&NV mà các ngành STEM nữa.
Để làm nên con đường Trường Sơn huyền thoại, không chỉ cần những người lính lái xe mà cần cả đội ngũ thanh niên xung phong mở đường. Bây giờ cũng vậy. Bên cạnh những người làm chuyên môn thì cũng rất cần những người (mở đường) phá bỏ những rào cản của xã hội (lái xe) thì dân tộc mới tiến lên được. Mỗi học sinh, sinh viên cần nên lựa chọn vị trí cho mình để đóng góp cho xã hội, hoặc là người lái xe, hoặc người mở đường, hoặc là cả hai.
(Dĩ nhiên, sẽ còn phải tìm hiểu thêm về các biện pháp khác).
********
Nam Sy Vo nói rằng, có khả năng, chính phủ làm những điều họ cho là tốt với đất nước theo ý họ. Tôi nghĩ đúng vậy, họ định bắt chước Park Chung Hee, Lý Quang Diệu nhưng cố tình không hiểu thể chế chính trị ở các nước đấy khác VN thế nào, và không cản trở việc học tập pháp lý và chính trị. Họ định bắt chước Trung Quốc. Đấy là lý do tôi phải giải thích trong các bài viết của mình, VN không thể bắt chước Trung Quốc.
Thật ra, thời Trung Quốc phát triển mạnh là những năm 80, 90, chủ yếu là nhờ hàng hóa, dịch vụ thông thường, và Internet chưa phát triển. Bây giờ là cạnh tranh về kinh tế số, làm sao mà chặn Internet lung tung được.
Điều quan trọng, Chính phủ không thể tự làm Cách Mạng 4.0 mà phải hợp tác với các nhà kinh tế, các doanh nghiệp, chuyên gia các ngành STEM. Thế nên, nếu không thể thuyết phục chính phủ thì phải thuyết phục những người kia. Tôi tin rằng đa số các nhà kinh tế đều nghĩ như tôi. Những người làm nghiên cứu ở khu vực hàn lâm ở VN thì họ chán đến tận cổ rồi. Trong khi đổi mới sáng tạo ở VN bắt buộc phải gắn với các viện, trường, bởi vì hiện giờ các doanh nghiệp VN hầu như chưa làm gì về R&D. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia các ngành STEM ở hải ngoại chưa hiểu, nên sắp tới sẽ phải dồn sức thuyết phục họ.
Hầu hết các vấn đề nóng bỏng nhất ở VN là do luật pháp, cơ chế, chính sách kém. Không đổi mới chính trị (tam quyền phân lập, tăng quyền quản lý, giám sát của người dân, và xây dựng nền móng cơ sở pháp lý và chính trị) thì không giải quyết được những thứ đó, không tuyển chọn được người tài. Tôi hi vọng các anh chị làm nghiên cứu, giảng dạy, các nhà báo khoa học, giáo dục hiểu rằng việc thuyết phục chính phủ để thay đổi cơ chế không phải là việc của riêng ai, mà cần đến nỗ lực của tất cả mọi người.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét