Khi mới từ nước ngoài trở về Việt Nam, không ít người có cảm
giác lạ lẫm khi đọc báo thấy những trí thức khoa bảng luôn được kèm theo danh
hiệu Giáo Sư (GS), Phó Giáo Sư (PGS), Tiến Sĩ (TS), và nhất là khi những danh
hiệu này đi kèm nhau: GS TS, PGS TS.[1]
Thậm chí, nhiều bạn đã có tiến sĩ, là giáo sư ở nước ngoài, cảm thấy ngượng
ngùng, bối rối khi “được” gọi như vậy trên các phương tiện truyển thông đại
chúng, không liên hệ gì đến học thuật, ở Việt Nam. Hơi ngượng, khá bối rối, nhưng rồi lại không
dám yêu cầu báo chí không gọi là tiến sĩ vì như thế lại e bị hiểu lầm là lập dị,
là “kênh kiệu ngược” (reverse snobbery)
Thực ra, so với vô số đại sự của quốc gia thì chuyện danh
xưng này quả là “nhỏ như con thỏ”, nhưng nhân dịp Tết nhứt, xin có đôi dòng phiếm
luận để giải khuây cho bạn đọc.
Bằng tiến sĩ chứng tỏ điều gì và để làm gì?[2]
Ai đã lấy PhD ở Mỹ đều biết rằng bằng cấp này chỉ là một cái
vé vào cửa để được phỏng vấn khi đi xin việc ở các đại học, các viện nghiên cứu
ở nước ngoài. Thế thôi. Theo nhà kinh tế nổi tiếng Michael Spence (Nobel 2001)
thì bằng cấp (do một đại học có uy tín cấp) cốt yếu là một tờ giấy chứng nhận
cho những người không có cách nào khác để chứng tỏ khả năng (trong đó có sự
kiên trì) của mình. Spence giải thích: Một
người có thực tài, ai nhìn cũng thấy ngay, thì không cần bằng cấp khi đi xin việc! Nói theo thuật ngữ kinh tế: Bằng cấp là một
“tín hiệu cho thị trường”.
Tiến sĩ là một bằng cấp tối hậu (terminal degree) của hệ thống
giáo dục hiện đại, nhưng nó chỉ là một (trong nhiều) chỉ dấu của trí thức. Và
ngay khi là chỉ dấu như thế, nó cũng không là chỉ đấu tột bực. Ở các nước có một
nền học thuật lâu đời, bằng tiến sĩ chỉ là một tấm vé để bước chân vào ngưỡng cửa
của cộng đồng nghiên cứu và giảng dạy bậc đại học. Nó không phải là “vinh
quang” tối hậu của một sự nghiệp học thuật.
Uy tín của một nhà nghiên cứu, của một giáo sư tùy thuộc hoàn toàn vào
những thành tựu của người ấy sau khi đã có tiến sĩ (Einstein, chẳng hạn, không
cần ai gọi mình là GS TS!). Thậm chí, một nhà khoa học xuất chúng, dù không có
bằng tiến sĩ vẫn được xã hội nễ trọng hơn những người có tiến sĩ, nếu người ấy
có một sự nghiệp học thuật tầm vóc.
Đi đâu cũng tự xưng, hay đòi người khác gọi mình là Giáo Sư
Tiến Sĩ (dù là giáo sư tiến sĩ thật, không phải dỏm), không chỉ là làm dáng,
phô trương, nhưng còn cho mình một cảm giác (thường) sai lầm về những thành tụu
thật sự của bản thân, rằng mình hiện đã đạt đến tột đỉnh của học thuật, và khó
tránh khỏi sự tự mãn đầy kiêu căng. Không gì “phản trí thức” hơn phong thái ấy.
Tự xưng và gọi nhau là GS TS thì có hại gì?
Nhiều người sẽ bảo, dù các cơ quan truyền thông có tâng bốc
các giáo sư tiến sĩ, không bao giờ quên kèm theo học vị học hàm khi viết tên họ,
thì có hại gì ai? Sao không xem đó như phản ảnh sự kính trọng “kẻ sĩ” của văn
hóa Việt Nam? Vâng, nhìn từ một góc cạnh nhỏ hẹp thì quả việc này là không đáng
kể so với những vấn đề trọng đại đất nước.
Tuy nhiên, nó có thể liên hệ đến những hiện tượng khác làm suy giảm chất
lượng đòi sống của chúng ta. Chẳng hạn như:
Bằng cách tung hô danh xưng GS, PGS, TS… các cơ quan truyền
thông vô tình đơn điệu hóa thang trí thức học thuật, và từ đó, đến giá trị xã hội. Bởi, như đã nói, những học hàm, học vị này là
chức vụ trong lãnh vực giáo dục, là một chỉ dấu của khả năng nghiên cứu. Chúng không nhất thiết có hàm ý nào về giá trị
toàn diện của con người (mà phần chính, hiển nhiên, là đạo đức). Gắn kết học vị học hàm, mà không một đặc điểm
nào khác, với danh tính một người là mặc nhiên đưa nó lên vị trí hàng đầu. Nói thẳng ra, theo ý người viết bài này,
chính “thói quen” này của giới truyền thông đã giúp duy trì nạn “sính bằng cấp”
trong xã hội Việt Nam.
Nạn sính bằng cấp, từ đó, sẽ có hậu quả dễ hiểu đến chất lượng
tiến sĩ: Khi mà sự ham muốn bằng cấp không thể được thỏa mãn vì khả năng học tập
và nghiên cứu của “đương sự” là “có hạn” thì tất nhiên sẽ sinh ra những tiến sĩ
dỏm, những luận văn không đáng được gọi là luận văn. Báo chí đừng gọi họ là tiến
sĩ nữa thì chất lượng tiến sĩ sẽ khá lên, vì lúc ấy chỉ những người thật sự có
năng lực, có trí tuệ, đam mê nghiên cứu, giảng dạy… mới bỏ công dùi mài kinh
sách trong một chương trình tiến sĩ, loại bỏ những “phần tử” “sinh ra không phải
để theo đuổi học thuật” (mà trong một xã hội bình thường là hoàn toàn bình thường,
không có gì để mặc cảm), chạy chọt lấy “tiến sĩ’ chỉ vì hám danh. Gạn lọc những phần tử “không thích hợp” này
thì chất lượng tiền sĩ đương nhiên sẽ khá lên!
“Giải pháp”
Báo chí vô tình cũng là tòng phạm trong hiện tượng này. Vì thói quen, hay để “tâng bốc” đương sự, báo
chí ít khi quên gọi một giáo sư tiến sĩ là GS/PGS TS. Bởi vậy, tôi nghĩ, các giáo sư tiến sĩ khi được
phòng vấn, hãy nói thẳng với phóng viên là không cần để là GS TS trước tên
ông/bà.
Song, phải nhìn nhận, đây là một tập quán khó thay đổi. Nếu một cá nhân muốn như thế và yêu cầu người
phỏng vấn mình làm như thế thì cũng chưa chắc nhà báo sẽ nghe theo, vì nhà báo
cũng muốn được hãnh diện là họ phỏng vấn một vị “giáo sư, tiến sĩ” chứ không phải
“thường dân”!
Vậy, có vài đề nghị:
(1) Nếu người ấy có hiện giữ một chức vụ khác (Bộ trưởng, Chủ
tịch…) thì chỉ nên dùng những chức vụ hiện tại, không cần phải thêm là GS TS gì
cả.
(2) GS, hoặc TS là đủ, không cần gọi cả hai (GS TS). Ở các quốc gia có những danh hiệu này lâu đời,
hầu hết giáo sư đều có tiến sĩ, gọi GS TS là thừa. Nên để ý rằng tiến sĩ có thể không là giáo sư
(chẳng hạn như những nhà khoa học làm việc trong các viện nghiên cứu)
(3) Chỉ tự xưng là giáo sư hay tiến sĩ trong những hoàn cảnh
mà danh hiệu ấy chuyển tải một thông tin có ich cho người đọc/nghe, và nếu người
đối thoại không biết thông tin ấy.[3]
Theo tôi, chỉ nên gọi giáo sư (hoặc tiến sĩ, không cần cả hai) trong
khuôn viên đại học, viện nghiên cứu, hoặc trong các hội nghị, hội thảo khoa
hoc.
Tôn vinh những người có đạo đức, thực tâm, thực tài là một
điều xã hội nên làm. Nhưng để tôn vinh
những người xứng đáng, và với sự trân quý thật lòng, xã hội không nên dừng lại ở
danh hiệu tiến sĩ mà phải chịu khó tìm biết xem người ấy có những công trình
nghiên cứu, những đóng góp khoa học nào, dạy ở trường nào, bao nhiêu năm… và thể
hiện sự nễ trọng (nếu thấy họ xứng đáng) bằng cách nghiêm túc lắng nghe ý kiến
của họ, đọc những gì họ viết. Dù rằng
việc kiểm chứng ấy sẽ không dễ đối với đa số không quen thuộc với môi trường học
thuật (nhưng lắm khi Google vài phút là biết ngay!), song đó cũng là một cách
nâng cao kiến thức của mọi người. Một
trí thức đích thực sẽ vô cùng cảm kích khi đối thoại với một người quan tâm đến
nghiên cứu của mình, được nghe những câu hỏi phản ảnh một sự hiểu biết về công
việc và những thành tựu của trí thức ấy.
Đó là cách tốt nhất để tôn vinh “tiến sĩ”!
_____
[1] Nhiều quốc gia khác, như Nga, Đức, cũng có phong tục
này, nhưng tôi không biết nhiều về bối cảnh xã hội và truyền thống lịch sử của họ
nên chỉ xin nói về trường hợp Việt Nam.
Đèn nhà ai nấy sáng!
[2] Xin nói rõ, đây là nói về bằng tiến sĩ “thật”. Dường như vấn nạn tiến sĩ dỏm, tiến sĩ kém chất
lượng, cũng rất trầm trọng ở Việt Nam, nhưng đó là một vấn đề khác.
[3] Ví dụ, nếu trên máy
bay có một hành khách ngả bệnh, và nếu bạn là bác sĩ, thì bạn có quyền (đúng ra
là bổn phận!) hô lớn: Tôi là bác sĩ!
Nhưng bạn không cần phô trương học hàm học vị của bạn với người bán cà
phê chẳng hạn!
Nguồn: http://www.viet-studies.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét