Lê Hồng Hiệp
Phán quyết của Tòa trọng tài về vụ kiện của Philippines đối
với Trung Quốc là một cột mốc lịch sử trong tiến trình tranh chấp Biển Đông. Là
một trong những bên tranh chấp chính, Việt Nam đã hoan nghênh việc Tòa ra phán
quyết, và nói rằng sẽ đưa ra một tuyên bố riêng về nội dung của phán quyết này.
Tuyên bố dự kiến sẽ giúp làm sáng tỏ cách hiểu của Việt Nam đối với phán quyết,
đồng thời cung cấp các manh mối về việc Việt Nam có thể sẽ xử lý tranh chấp như
thế nào trong tương lai.
Tác động của phán quyết đối với Việt Nam
Việt Nam được hưởng lợi đáng kể từ phán quyết, nhưng cũng phải
đối mặt với một số tác động tiêu cực đối với các tuyên bố chủ quyền của mình ở
Quần đảo Trường Sa.
Hai điểm trong phán quyết của Tòa có ý nghĩa đặc biệt quan
trọng đối với Việt Nam. Thứ nhất, Tòa tuyên bố yêu sách “quyền lịch sử” của
Trung Quốc dựa trên đường chín đoạn là không phù hợp với Công ước năm 1982 của
Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS). Thứ hai, Tòa xác định không thực thể nào
thuộc Quần đảo Trường Sa đủ tiêu chuẩn của một hòn đảo theo Điều 121 (3) của
UNCLOS. Như vậy, các thực thể này tối đa chỉ được hưởng một vùng lãnh hải 12 hải
lý mà không được hưởng một Vùng Đặc quyền Kinh tế (EEZ) có thể mở rộng đến 200
hải lý.
Những phán quyết này đã thu hẹp đáng kể phạm vi tranh chấp
biển giữa Trung Quốc và Việt Nam. Từ giờ trở đi, sẽ không còn vùng chồng lấn giữa
đường chín đoạn của Trung Quốc với EEZ của Việt Nam, cũng như giữa EEZ giả định
của một số thực thể nhất định trong Quần đảo Trường Sa và EEZ của Việt Nam tính
từ đất liền.
Phán quyết của Tòa cũng đặt ra một tiền lệ pháp lý quan trọng
giúp Việt Nam xử lý tranh chấp với Trung Quốc đối với vùng biển xung quanh Quần
đảo Hoàng Sa. Do các thực thể thuộc Quần đảo Hoàng Sa cũng tương tự như các thực
thể ở Trường Sa về quy mô và tính chất, chúng nhiều khả năng cũng không có EEZ.
Ngoài ra, phán quyết của Tòa cho rằng Quần đảo Trường Sa không thể được hưởng
các vùng biển với tư cách là một thực thể thống nhất cũng có thể áp dụng được đối
với Quần đảo Hoàng Sa. Như vậy, đường cơ sở thẳng mà Trung Quốc thiết lập xung
quanh quần đảo này hồi năm 1996 sẽ không còn giá trị nữa.
Trong các sự cố trên biển giữa hai nước trước đây, trong đó
có việc Trung Quốc mời thầu 9 lô dầu khí thuộc EEZ của Việt Nam hồi năm 2012 và
triển khai giàn khoan Hải Dương 981 trong EEZ của Việt Nam hồi năm 2014, Trung
Quốc đã biện minh bằng cách viện dẫn tới các quyền của mình trong phạm vi đường
chín đoạn hay vùng EEZ giả định của hai quần đảo. Với hai phán quyết trên, Việt
Nam hiện có một cơ sở pháp lý vững chắc để ngăn chặn sự xâm phạm của Trung Quốc
vào EEZ của mình trong tương lai.
Tuy nhiên, phán quyết cũng tạo ra một số tác động tiêu cực đối
với tuyên bố chủ quyền của Việt Nam ở Quần đảo Trường Sa. Ví dụ, do Tòa tuyên bố
rằng không thực thể nào thuộc Quần đảo Trường Sa được hưởng EEZ, quyền tiếp cận
của ngư dân Việt Nam đối với ngư trường quan trọng này có thể bị giảm xuống
đáng kể. Cụ thể, họ sẽ mất quyền đánh cá trong các vùng nước bên trong EEZ của
Philippines và ngoài vùng lãnh hải của các thực thể đủ tiêu chuẩn thuộc Quần đảo
Trường Sa. Việt Nam cũng có thể sẽ phải từ bỏ tuyên bố chủ quyền của mình đối với
Bãi Vành Khăn và Bãi Cỏ Mây vốn được Tòa tuyên bố là các thực thể lúc chìm lúc
nổi (LTEs) và thuộc về thềm lục địa của Philippines.
Quan trọng hơn, Việt Nam cũng có thể sẽ phải từ bỏ tuyên bố
chủ quyền đối với các đá Tốc Tan và Núi Le, những thực thể đang thuộc quyền kiểm
soát của Việt Nam. Những thực thể này, được các chuyên gia xác định là các bãi
lúc chìm lúc nổi, nằm trong vùng EEZ của Philippines và bên ngoài lãnh hải của
các thực thể xung quanh. Theo UNCLOS, các thực thể này không phải là đối tượng
của các tuyên bố chủ quyền, và Philippines có quyền chủ quyền đối với chúng. Mặc
dù phán quyết của Tòa không trực tiếp đề cập tới các thực thể này, Việt Nam có
thể bị Philippines yêu cầu từ bỏ chúng.
Tuy nhiên, cần xác định rằng, phán quyết của Tòa trọng tài
không giải quyết vấn đề chủ quyền của các thực thể, vì vậy những tác động tiêu
cực trên chỉ mới là những khả năng, phụ thuộc vào đàm phán giữa Việt Nam và
Philippines, cũng như mức độ tuân thủ của Trung Quốc. Nếu Trung Quốc không tuân
thủ phán quyết, nguyên trạng tại Trường Sa nhiều khả năng sẽ không thay đổi.
Tác động tới quan hệ của Việt Nam với Philippines và Trung
Quốc
Như vậy, phán quyết của Tòa vừa tăng cường sức mạnh đàm phán
của Việt Nam đối với Trung Quốc, vừa làm suy yếu vị thế thương lượng của ta trước
Philippines. Tuy nhiên, Việt Nam có thể vẫn sẽ ủng hộ phán quyết vì các lợi ích
mà phán quyết mang lại nhìn chung vượt xa các thiệt hại có thể có. Hơn nữa, Việt
Nam vẫn có thể đàm phán với Philippines về quyền đánh cá của mình cũng như việc
chiếm đóng các thực thể lúc chìm lúc nổi nêu trên. Dẫu sao, do Việt Nam và
Philippines là các “đồng minh trên thực tế” trong vấn đề tranh chấp Biển Đông
nên phán quyết nhiều khả năng sẽ không gây tác động tiêu cực tới quan hệ song
phương, ít nhất là trong ngắn hạn.
Còn về quan hệ Việt -Trung, các tiền lệ được thiết lập bởi
phán quyết của Tòa sẽ giúp chúng ta nhiều khả năng giành phần thắng nếu tiến
hành một vụ kiện tương tự về Quần đảo Hoàng Sa. Tuy nhiên, Việt Nam không nên
khởi động tiến trình này ngay vì làm như vậy sẽ gây ra sự thù địch dữ dội từ
phía Trung Quốc và gây bất ổn quan hệ song phương, điều Việt Nam chưa sẵn sàng
đối phó. Thay vào đó, chúng ta nên để mở lựa chọn pháp lý này và sử dụng nó như
là một đòn bẩy mặc cả trong việc xử lý quan hệ với Trung Quốc.
Tóm lại, Việt Nam sẽ đo lường phản ứng của mình một cách cẩn
thận để tối đa hóa lợi ích thu được từ phán quyết của Tòa. Đồng thời, việc Việt
Nam ủng hộ Philippines ngay từ giai đoạn đầu của quá trình trọng tài ngụ ý rằng
Việt Nam đã sẵn sàng chấp nhận những tác động tiêu cực có thể có của phán quyết
đối với lợi ích của mình. Mặc dù vậy, chính sách Biển Đông và hành động trên thực
địa của Việt Nam trong thời gian tới sẽ phụ thuộc chủ yếu vào mức độ tuân thủ của
Trung Quốc đối với phán quyết, cũng như tình trạng quan hệ của Việt Nam với
Trung Quốc và Philippines trong tương lai.
Trước mắt, Việt Nam chưa cần phải vội vàng hành động.
*
TS Lê Hồng Hiệp là nghiên cứu viên chính tại Viện Nghiên cứu
Đông Nam Á (ISEAS – Yusof Ishak Institute), Singapore.
Nguồn: http://nghiencuuquocte.org
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét