Nguồn: Brahma Chellaney, “A Water War in Asia?”, Project
Syndicate, 27/11/2016.
Biên dịch: Đào Duy Tùng | Biên tập: Nguyễn Huy Hoàng
Căng thẳng liên quan đến nước đang gia tăng ở Châu Á – và
không chỉ vì các yêu sách mâu thuẫn trên biển. Trong khi các tranh chấp lãnh thổ,
ví dụ như ở Biển Đông, thu hút sự chú ý nhiều nhất – suy cho cùng, chúng đe dọa
sự an toàn của các tuyến đường biển và tự do hàng hải, điều ảnh hưởng đến cả
các cường quốc ngoài khu vực – thì hệ lụy chiến lược của sự cạnh tranh liên
quan đến nguồn nước ngọt được chia sẻ giữa các quốc gia lại cũng đáng lo ngại
không kém.
Châu Á có tỷ lệ nước ngọt trên đầu người ít hơn bất cứ lục địa
nào, và nó đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nước mà theo một nghiên cứu
của Viện Công nghệ Massachusetts thì sẽ tiếp tục tăng cao, với sự thiếu hụt nước
trầm trọng dự kiến vào năm 2050. Trong hoàn cảnh mối bất hòa về địa chính trị
lan rộng, sự tranh giành các nguồn tài nguyên nước ngọt có thể sẽ là một mối đe
dọa nghiêm trọng đối với hòa bình và sự ổn định lâu dài tại châu Á.
Cuộc chiến thực tế đã bắt đầu, với Trung Quốc là kẻ gây hấn
chính. Thật vậy, việc Trung Quốc chiếm đoạt lãnh thổ ở Biển Đông được thực hiện
cùng lúc với việc chiếm đoạt một cách âm thầm hơn các nguồn tài nguyên tại lưu
vực các con sông chảy xuyên quốc gia. Tái điều chỉnh các dòng sông xuyên biên
giới là một phần thiết yếu trong chiến lược của Trung Quốc nhằm khẳng định sự
kiểm soát và ảnh hưởng lớn hơn của họ trên toàn châu Á.
Trung Quốc chắc chắn đang ở một vị thế thuận lợi để thực hiện
chiến lược này. Nước này khống chế tuyệt đối các lưu vực sông, với 110 sông và
hồ xuyên quốc gia chảy vào 18 quốc gia ở hạ lưu. Trung Quốc cũng có nhiều đập
nhất thế giới, và họ chưa bao giờ e ngại sử dụng chúng để kiềm chế các dòng chảy
qua biên giới. Trên thực tế, các công ty xây dựng đập của Trung Quốc đang nhắm
chủ yếu vào các con sông quốc tế chảy ra khỏi lãnh thổ nước này.
Phần lớn các nguồn nước được chia sẻ quốc tế của Trung Quốc
đều nằm trên Cao nguyên Tây Tạng mà Trung Quốc đã sáp nhập đầu những năm 1950.
Không bất ngờ khi cao nguyên này là trung tâm mới của việc xây dựng đập của
Trung Quốc. Thật vậy, Kế hoạch 5 năm lần thứ 13 của Trung Quốc, được công bố
năm nay, đã kêu gọi một làn sóng dự án đập mới trên cao nguyên này.
Hơn nữa, Trung Quốc vừa mới chặn dòng một nhánh của sông
Brahmaputra, con sông huyết mạch giữa Bangladesh và Bắc Ấn Độ, để xây dựng một
con đập trong một dự án thủy điện lớn ở Tây Tạng. Và nước này đang làm việc để
ngăn đập trên một nhánh khác của sông Brahmaputra, nhằm tạo ra một loạt các hồ
nhân tạo.
Trung Quốc cũng xây dựng sáu siêu đập trên dòng Mekong, con
sông chảy vào khu vực Đông Nam Á nơi mà các tác động ở hạ lưu đã nhận thấy rõ.
Nhưng, thay vì hạn chế xây dựng các con đập, Trung Quốc lại đang tích cực xây dựng
thêm nhiều đập trên sông Mekong.
Tương tự, nguồn cung nước ở Trung Á phần lớn khô cằn đang chịu
ngày càng nhiều sức ép khi Trung Quốc chiếm đoạt ngày càng nhiều nước từ sông
Illy. Hồ Balkahsh của Kazakhstan đang có nguy cơ bị thu hẹp đáng kể, giống như
Biển Aral – nằm trên biên giới với Uzbekistan – vốn gần như khô cạn chỉ trong
chưa đến 40 năm qua. Trung Quốc cũng đang nắn dòng sông Irtysh, con sông cung cấp
nước uống cho thủ đô Astana của Kazakhstan và cung cấp nước cho sông Ob của
Nga.
Đối với Trung Á, các dòng sông xuyên biên giới bị suy giảm
chỉ là một phần của vấn đề. Các hoạt động năng lượng, sản xuất, và nông nghiệp
của Trung Quốc đang mở rộng vô tội vạ ở Tân Cương thậm chí còn có ảnh hưởng lớn
hơn, bởi vì chúng đầu độc nguồn nước của các con sông xuyên quốc gia qua khu vực
này bằng các hóa chất độc hại và phân bón, giống như Trung Quốc đã làm với các
con sông ở khu vực trung tâm của người Hán.
Tất nhiên, Trung Quốc không phải là quốc gia duy nhất gây
nên xung đột về nguồn nước. Như thể để nhấn mạnh rằng tranh chấp lãnh thổ đang
xấu đi ở Kashmir cũng có liên quan đến nước bên cạnh đất đai, Pakistan đã lần
thứ hai trong một thập niên khởi kiện Ấn Độ ra tòa trọng tài quốc tế theo các
điều khoản của Hiệp ước sông Ấn năm 1960. Nghịch lý ở đây là Pakistan, nước ở
phía hạ lưu, đã sử dụng hiệp ước đó – vốn là thỏa thuận chia sẻ nguồn nước hào
phóng nhất thế giới khi dành hơn 80% lượng nước của 6 con sông thuộc hệ thống
sông Ấn cho Pakistan – để duy trì xung đột với Ấn Độ.
Trong khi đó, Lào, đất nước không có biển – với mục tiêu xuất
khẩu thủy điện, đặc biệt là cho Trung Quốc, chỗ dựa chính cho nền kinh tế nước
này – vừa thông báo với các nước láng giềng về quyết định tiếp tục dự án đầy
tranh cãi thứ ba của mình, con đập 912 MW Pak Beng. Lào trước đó đã gạt sang một
bên các lo ngại trong khu vực về sự thay đổi dòng chảy tự nhiên để thúc đẩy các
dự án đập Xayaburi và Don Sahong. Không có lý do gì để hy vong một kết quả khác
vào thời điểm này.
Những hệ quả của việc gia tăng cạnh tranh nguồn nước ở Châu
Á sẽ có ảnh hưởng vượt ra ngoài khu vực. Một số quốc gia châu Á lo lắng về an
ninh lương thực đã thuê những vùng đất rộng lớn ở vùng châu Phi hạ Sahara, gây
ra những phản ứng tiêu cực mạnh mẽ ở vài khu vực. Năm 2009, khi Công ty Hậu cần
Daewoo (Daewoo Logistics Corporation) của Hàn Quốc đàm phán một thỏa thuận để
thuê gần như một nửa vùng đất có thể canh tác thuộc Madagascar nhằm sản xuất
ngũ cốc và dầu cọ cho thị trường Hàn Quốc, các cuộc biểu tình và can thiệp quân
sự diễn ra sau đó đã lật đổ một vị tổng thống được bầu lên một cách dân chủ.
Cuộc đua chiếm đoạt các nguồn nước ở châu Á đang kìm hãm
ngành nông nghiệp và ngư nghiệp, hủy hoại các hệ sinh thái, và làm gia tăng sự
thiếu tin tưởng và bất hòa đầy nguy hiểm trong khu vực. Điều này cần phải chấm
dứt. Các nước châu Á cần làm rõ các toan tính chính trị ngày càng mờ ám liên
quan đến nguồn nước. Vấn đề then chốt sẽ là các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu
quả và thỏa thuận về các dàn xếp chia sẻ nguồn nước minh bạch hơn.
Châu Á có thể xây dựng một hệ thống quản lý nguồn nước hài
hòa, dựa trên luật lệ. Nhưng nó cần Trung Quốc tham gia. Ít nhất là cho đến
nay, điều đó dường như vẫn không có khả năng xảy ra.
***
Brahma Chellaney, giáo sư ngành nghiên cứu chiến lược tại
Trung tâm Nghiên cứu Chính sách ở New Delhi và nghiên cứu viên tại Học viện
Robert Bosch ở Berlin, là tác giả của chín cuốn sách, trong đó có Asian
Juggernaut, Water: Asia’s New Battleground và Water, Peace, and War:
Confronting the Global Water Crisis.
Nguồn: http://nghiencuuquocte.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét