FB Chanh Nguyen
Cuộc tranh cử tổng thống nào cũng phơi bày trần trụi mọi điểm
tiêu cực của ứng cử viên, những người hầu hết đều có một vài khuyết điểm lớn.
Đánh bóng, xuyên tạc, cường điệu hóa, đơn giản hóa... là những thủ thuật luôn
được trưng dụng để thuyết phục cử tri. Và phản ứng của quần chúng cũng như một
cuốn phim tài liệu, phơi bày những suy nghĩ, cách nhìn khác biệt, thường khi
xung khắc trong xã hội. Dân tình, dân ý, yêu nhiều ghét lắm cũng biểu lộ rõ
ràng như đời tư của ứng cử viên.
Khi có hai ứng cử viên như Clinton và Trump thì những thủ đoạn
và cảm xúc thường thấy lại được khuyếch đại nhiều hơn. Nhiều người, trong đó có
ban biên tập tạp chí Economist từ Anh quốc, cho rằng đây là cuộc tranh cử bẩn
thỉu vì thủ đoạn của phe Trump. Nhưng nhiều người Mỹ có lẽ sẽ đồng ý với tôi rằng
đây chỉ là một cuộc tranh cử "ngoại lệ" làm rõ nét bản chất dân chủ
và sức mạnh trường tồn của Mỹ dù người đắc cử là ai - the exception that proves
the rule.
Hơn 200 năm trước, khi đã đồng lòng chấp nhận sự bình đẳng,
đồng quyền quyết định vận mạng chung của mỗi người và mọi người, các tổ phụ lập
quốc của Mỹ biết rõ rằng nền dân chủ mà họ đang thiết lập cần phải có cách đối
phó hữu hiệu với hai nhược điểm tất yếu của lý tưởng dân chủ: khả năng chuyên
quyền, độc đoán của đám đông cũng như sự sai lầm của quần chúng.
Trong khi ngày nay vẫn có những đại quan và cao nhân Việt
nhai lại theo khuôn sáo "quyền lực thoái hoá" và "nhân dân luôn
luôn đúng" thì những tổ phụ trí tuệ (và cũng đầy khuyết điểm) của Mỹ đã nhận
ra rằng không chỉ quyền lực cá nhân mà chính sức mạnh của đa số cũng có thể gây
ra tai họa lớn. Họ cũng biết rằng quyết định của đa số không phải lúc nào cũng
phù hợp cho sự tiến bộ và ích lợi của xã hội. Họ đã thiết lập những cơ chế và
nguyên tắc khách quan, rõ ràng để vừa bảo vệ nền dân chủ trước những sự chống
phá vô tình của quần chúng chủ nhân đất nước vừa tôn trọng quyền làm chủ tối hậu
của người dân. Thomas Jefferson, James Madison và đồng sự dường như đã tiên
đoán từ trăm năm trước tình huống Hitler được dân bầu lên ở Đức, Morsi sau Mùa
Xuân Ả rập, và ... những Donald Trumps của Mỹ.
Điều thú vị là họ đã không phán như sấm trạng và đưa ra những
khái niệm mơ hồ tùy thuộc vào cảm tính như đạo đức, lòng yêu nước, đức thanh
liêm hay đòi hỏi phải tôn trọng lãnh tụ, trung thành với đảng phái, đoàn kết một
lòng, nâng dân trí, chấn dân sinh vân vân. Dường như họ không hề quan tâm đến
những giáo điều, kinh điển thịnh hành. Những người vừa uyên thâm vừa thực tiễn
này đã tranh cãi quyết liệt với những phân tích, suy luận khách quan để thuyết
phục nhau. Cùng một niềm tin vào lý tưởng dân chủ và cùng ước muốn xây dựng một
xã hội hạnh phúc trường tồn nhưng khác nhau trong nhiều đường lối chính trị, những
nhân vật trí tuệ này đã nỗ lực tìm sự đồng thuận để thiết lập những nguyên tắc
cơ bản cho thể chế dân chủ Mỹ trước khi họ quyết liệt chống đối, thoá mạ và
chơi xấu nhau vì chính kiến bất đồng theo đúng bản chất con người và thực tế của
xã hội dân chủ. Tranh chấp như thế đã trở thành một sinh hoạt chính trị truyền
thống không gián đoạn hay thay đổi của Mỹ, hiện đang được Trump và Clinton dẫn
đầu.
Cụm từ "tam quyền phân lập" đã trở nên quen thuộc
với người Việt. Nhưng bao nhiêu người chịu tìm hiểu sâu hơn hay đặt câu hỏi tại
sao hệ thống chính quyền Mỹ không chỉ có tam quyền phân lập mà còn rất cồng kềnh,
thường tốn kém và khó khăn hơn khi thi hành chính sách? Đã có bộ Tư pháp nhưng
lại có thêm ngành Tư pháp riêng biệt. Quan chức thì có người do dân bầu, có người
được bổ nhiệm. Có nhiệm kỳ 2 năm, có nhiệm kỳ 10 năm cho đến cả đời. Luật pháp
thì chỉ riêng mục thuế má đã dài vài ngàn trang giấy, thường xuyên thay đổi,
nhưng đồng thời lại có Hiến pháp chưa đến hai mươi trang mà mỗi khi muốn thay đổi
vài câu là cả một quá trình khó khăn và lâu dài. Tại sao lại lôi thôi thế?
Có lẽ lời giải thích súc tích nhất là nhận xét của nhà văn
Mark Twain: "It ain't what you don't know that gets you into trouble. It's
what you know for sure that just ain't so." Xin tạm dịch: "Bạn điêu đứng
không phải vì điều bạn không biết mà vì điều bạn biết chắc là thế lại không như
thế."
Theo tinh thần trào phúng của Mark Twain, ta có thể nói Mỹ
là một nước của các ông bà chủ ưa tiền hơn ưa sách và luôn tin chắc là mình
đúng. Chính quyền đầy tớ phải bảo đảm chủ có quyết định sai cũng không chết, trật
cũng không què, có thua thì cũng không cụt vốn để còn bày keo khác.
Trong khi chính khách và chính sách của Mỹ có thể tùy hứng
theo thời mà mang màu sắc Ayn Rand hay có mùi vị Karl Marx, cấu trúc và nguyên
tắc hoạt động của chính quyền Mỹ, với sức mạnh của luật pháp, không bị lệ thuộc
chủ thuyết, không theo giáo điều, không phục vụ phe phái, không chọn lựa hiền
tài, không răn đe đạo đức, không định hướng quan điểm... Tất cả chỉ nhằm mục
đích duy nhất là bảo vệ và xây dựng thể chế dân chủ: Mỗi người dân một lá phiếu,
đồng quyền và tự do góp phần quyết định vận mạng chung của xã hội.
Khi thiết lập nền tảng của thể dân chủ cho nước Mỹ, những
người lập quốc đã trao toàn quyền quyết định cho dân với những nguyên tắc cơ bản
được viết thành Hiến pháp để giúp dân tránh hoặc giới hạn những tai họa do sự
chuyên quyền của đám đông và những quyết định sai lầm trong tương lai.
Nếu vào một ngày huy hoàng chưa từng có, dân Mỹ đồng lòng nhất
trí bỏ phiếu "tín nhiệm cao" để đưa một thiên tài anh minh quả quyết
tỉ phú đại gia lên làm nguyên thủ, thì ngài Adolf Joseph Zedong Trump cũng
không thể tự tung tự tác chiếm quyền tối hậu của dân. Nếu có một ngày rực rỡ
khác, khi đám dân bát nháo tỉnh ngộ được chân lý ưu việt, muốn nhường quyền cho
một đảng tinh anh, đạo đức, muốn có "hiệp thương" đảng cử dân bầu để
tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc đến một nơi không có thật thì cũng được
thôi. Đó là quyền của dân trong xã hội dân chủ. Nhưng cứ theo quy trình đã vạch
ra trong Hiến pháp, một quy trình đòi hỏi thời gian như một lời khuyên "hượm
tí đã, nghĩ cho kỹ đi" của các cụ tổ vọng lên từ Âm ty. Một quy trình đòi
hỏi sự cân nhắc, tạo cơ hội cho những suy tư độc lập, những tiếng nói theo
lương tâm, thường là của những cá nhân đơn độc, được vang lên khi quần chúng
đang nhất thời bồng bột. (Chính vì thế mà một nguyên tắc tiên quyết, trong Tu
chính Hiến pháp đầu tiên là quyền tự do ngôn luận.)
"Hiện tượng Donald Trump" đã khiến nhiều cao nhân
Việt tuyên bố cuộc bầu cử này đã để lộ "mặt trái của dân chủ Mỹ",
"lỗ hổng của nền dân chủ Mỹ", "dân chủ bị đầu độc" vân vân
và vân vân. Có lẽ trong số những người có lòng suy tư về tình hình chính trị Việt
Nam cũng có người nghi ngờ, thắc mắc rằng "dân chủ như Mỹ sao cũng tồi tệ,
xấu xa thế". Có thể họ vẫn băn khoăn tìm kiếm hay chấp nhận một "mô
hình" chính trị phi dân chủ nào đấy, vẫn chờ đợi một minh chủ lãnh đạo để
tránh sự "hỗn loạn của dân chủ quá trớn". Như đã trình bày, đây là những
nhận định mơ hồ và nhầm lẫn, rất có thể là hậu quả của thói quen suy nghĩ theo
cảm tính, thiếu khách quan, trọng kinh điển hơn tư duy độc lập trên cơ sở thực
tế.
Dù là ai thì tổng thống Mỹ cũng chỉ là một gương mặt cụ thể
và tạm thời đại diện cho một chính quyền, một đất nước được xây dựng trên những
tư tưởng, những cơ chế có giá trị phổ quát và trường tồn. Thủ tướng Anh,
Winston Churchill, cũng với tinh thần trào phúng của Mark Twain, đã xác nhận sự
thể hiện thành công và vững vàng của lý tưởng dân chủ ở Mỹ như sau: "You
can always count on the Americans to do the right thing - after they've tried
everything else". Xin tạm dịch: "Ta luôn có thể tin dân Mỹ sẽ làm điều
đúng - sau khi họ đã làm thử mọi điều khác."
Chân lý không phải là độc quyền của đám đông. Quyết định dân
chủ không nhất thiết là đúng. Nhưng khi người dân được đồng quyền quyết định
theo nhu cầu hạnh phúc của mỗi người, của mọi người và thể chế dân chủ được bảo
đảm thì những sai lầm, những giao động tiêu cực, lớn bé tùy hoàn cảnh, đều chỉ
có tính cách tạm thời trong khi sự tiến bộ của xã hội với thời gian là một điều
chắc chắn như trong hình minh họa - Chỉ số Dow Jones của thị trường chứng khoán
New York trong khoảng 30 năm qua.
Nguồn:
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét